Ten artykuł zawiera spoilery dotyczące serialu Netflix „East of Eden”*.
W „Na wschód od Edenu” Johna Steinbecka niewielu literackich antagonistów wywołuje tyle przerażenia i pogardy, co Cathy Ames. Pozbawiona kompasu moralnego Cathy ucieleśnia czystą, wrodzoną niegodziwość w reinterpretacji narracji Genesis przez Steinbecka. Wykorzystując głębokie uczucie Adama i podejrzliwość Charlesa, zaostrza konflikt między braćmi, ostatecznie pozostawiając Adama zdruzgotanego jej zdradą.
W adaptacji Netflix „Na wschód od Edenu” w reżyserii Zoe Kazan występują Florence Pugh jako Cathy, Christopher Abbott jako Adam i Mike Fasit jako Charles. Od czasu premiery serial zbiera entuzjastyczne recenzje w serwisie Rotten Tomatoes. Produkcja pozwala na pewną swobodę twórczą w zakresie roli Cathy, w szczególności przypisując jej surowość traumie z dzieciństwa. Chociaż te zmiany wprowadzają fascynującą warstwę złożoności, ryzykują rozmyciem jej symbolicznego znaczenia w szerszych tematach Steinbeck dotyczących zła, dziedziczności i wolnego wyboru.
Złośliwość Cathy ustala wysoką stawkę głównego konfliktu w *East Of Eden*
Steinbeck ustala miejsce Cathy we wschodniej części Edenu, zanim czytelnicy poznają pełny zakres jej okrucieństwa. Wprowadzając ją poprzez medytację nad ludźmi urodzonymi bez dobroci i sumienia, przedstawia ją jako przerażający wyjątek od typowej ludzkiej moralności. Ta charakterystyka staje się szczególnie istotna dla syna Cathy, Cala, który obawia się, że odziedziczył okrucieństwo swojej matki, co oznaczałoby, że jego los został już przesądzony.
W całej powieści Cathy wykorzystuje uczucia ludzi, którzy wierzą, że ją rozumieją, a nawet są jej bliscy. Adam myli jej wrażliwość z niewinnością, wyobrażając sobie małżeństwo i rodzinę, o których ona wielokrotnie powtarza, że ich nie chce. Po urodzeniu bliźniaków strzela do niego i porzuca rodzinę. Później, pod pseudonimem Kate, zdobywa zaufanie właścicielki burdelu Faye, morduje ją i przejmuje jej interes. Życzliwość daje Cathy możliwości zdobycia władzy nad ludźmi, którzy ją okazują.
Charakterystyka ta ujawnia także tendencję Adama do mylenia dobroci z własnymi oczekiwaniami. Jest tak skupiony na kobiecie, za jaką uważa Cathy, że lekceważy to, kim ona jest i kim mu mówi. Jego dewastacja wynika po części z odkrycia, jak bardzo jego wyobrażone małżeństwo różni się od jej. Poprzez ich związek Steinbeck bada niebezpieczeństwo idealizowania osoby, której intencje pozostają zasadniczo nieznane.
Symboliczna rola Cathy staje się bardziej skomplikowana, gdy weźmie się pod uwagę nacisk powieści na wolną wolę i wybór moralny. Poprzez Cathy Steinbeck argumentuje, że na tym świecie jest wrodzone zło i od ludzi, którzy na nim żyją, zależy, jak się po nim poruszać i przeciwstawić się jego zepsuciu. Cathy ucieleśnia pewność zła w powieści, której główną obietnicą jest to, że ludzie mogą zdecydować się je pokonać. Nie może i nie zmieni się na lepsze, co czyni ją doskonałą sprzecznością z głównym założeniem Steinbecka.
Netflix rzuca psychologiczne spojrzenie na wrogość Cathy
Choć Netflixowa wersja „Wschodu Edenu” może się wyróżniać, zmienia sposób, w jaki widzowie postrzegają wczesne lata Cathy. W powieści Steinbeck incydent z udziałem starszych chłopców został przedstawiony jako fałszywe oskarżenie, które wymyśliła, co ilustruje jej wczesny talent manipulacyjny. Kazan interpretuje tę scenę inaczej: Cathy w młodości doświadczyła przemocy, a dorośli chcieli ją chronić, odrzucili ją i zaniedbywali.
Zmieniając źródło, adaptacja zamazuje źródło wrogości Cathy. Sugerowanie autentycznych źródeł jej braku empatii i kompasu moralnego ułatwia utożsamianie się z nią i może pogłębić jej złożoność, zmienia jednak symboliczne znaczenie jej roli w powieści. Jej ostrożność wynika ze świata, który już naruszył jej bezpieczeństwo, oferując widzom psychologiczne uzasadnienie dominacji, którą później zdobywa nad innymi.
Nowe odczytanie zmienia także punkt ciężkości na związku Cathy z Adamem. Ona otwarcie odrzuca życie, jakie planuje dla nich w Kalifornii, a on postępuje naprzód, jakby jej sprzeciw osłabł. Adaptacja zakorzenia jej tęsknotę za wolnością w przeszłości, w której odmawiano jej autonomii i pomijano jej życzenia. W rezultacie uczucie Adama może wydawać się ograniczające, zwłaszcza gdy zależy od przemiany Cathy w małżonka i matkę, na którą nigdy nie zgodziła się zostać.
Zbadanie tych warunków jest zasadne. Brak zainteresowania Cathy macierzyństwem i jej tęsknotę za autonomią należy oceniać oddzielnie od jej zdolności do ranienia innych. Nowa adaptacja mogłaby zbadać oczekiwania społeczne wobec niej, jednocześnie pociągając ją do odpowiedzialności za zastrzelenie Adama lub zabicie Faye. Wyzwanie pojawia się, gdy jej historia zdaje się wyjaśniać jej brutalność tak dokładnie, że jej wybory wydają się z góry określone i poza jej kontrolą w sposób odmienny od oryginalnego przedstawienia.
Brak moralnego kompasu Cathy i jej socjopatyczne skłonności, ukształtowane przez molestowanie i traumę w dzieciństwie, można przedstawić jako zesłany na nią los – coś w rodzaju wrodzonego zła – jednak ta perspektywa uwypukla także systemowe niepowodzenia, które ją ukształtowały, podczas gdy powieść źródłowa traktuje jej okrucieństwo jako cechę naturalną.
Przedstawienie Cathy jako bardziej ludzkiej postaci zmienia kształt przeszkód, z którymi Cal musi się zmierzyć.
Skutki tej reinterpretacji wykraczają poza samą Cathy. Znaczna część cierpienia Cala wynika z przekonania, że jego podobieństwo do matki sygnalizuje w nim niezmienną skazę. Jego zazdrość, wściekłość i chęć wyrządzania krzywdy innym zdają się potwierdzać jego obawę, że ma tę samą podstawową wadę i jego przeznaczeniem jest stać się podobny do swojej matki.
Ale jeśli decyzje Cathy wynikają z rany z dzieciństwa, czy przeznaczeniem Cala będzie powtórzenie tego cyklu? Pod koniec „Na wschód od Edenu” Lee proponuje hebrajską koncepcję timeshel, interpretowaną jako „możesz”. Cal może wybrać sposób działania, niezależnie od swoich przodków i wcześniejszych błędów. Okrucieństwo matki nie rozstrzyga kwestii jego charakteru. Moralna pewność powieści zależy od możliwości, że nawet ktoś, kto rozpoznaje w sobie zło, może zbudować inną przyszłość.
Nadanie zachowaniu Cathy namacalnego punktu wyjścia zmienia warunki tej walki. Strach Cala przed odziedziczonym złem pozostaje, ale widzom zaproponowano inne wyjaśnienie kobiety, do której obawia się, że jest podobna. Jej okrucieństwo wyłania się poprzez doświadczenia i reakcje na traumę – coś znacznie bardziej ludzkiego niż jakiś rodzaj złośliwej natury. Dlatego historia kładzie większy nacisk na to, jak krzywda przechodzi przez rodzinę i jak późniejsze pokolenia mogą ją przerwać.
To prawda, że to podkreślenie wspiera wiarę Steinbecka w zmianę. Ale zmienia to także symboliczną siłę charakteru Cathy. Jej widoczny brak sumienia sprawia, że strach Cala jest szczególnie przerażający: martwi się, że coś w nim fundamentalnego może uniemożliwić dobro. Ponieważ Cathy jest zła z powodu traumy, ten strach przed dziedziczeniem wydaje się nieco słabszy i staje się znacznie mniejszą przeszkodą.
Najsilniejsza krytyka podejścia Kazana dotyczy zatem tego, jak dodatkowe wyjaśnienie zmienia strukturę moralną powieści. Przerażająca nieprzejrzystość Cathy służy celowi, nawet jeśli czyni ją mniej przekonującą psychologicznie niż otaczające ją postacie. Zrozumienie jej człowieczeństwa zmienia stosunek czytelnika do tego celu.
Netflix East of Eden w przekonujący sposób ukazuje, w jaki sposób Cathy posiadła takie okrucieństwo. W ten sposób zmienia kształt dwuznaczności otaczającej to, co symbolizuje. W przypadku opowieści, która tak dużą wagę przywiązuje do wolnej woli, kluczowym pytaniem jest, czy ta historia zwiększa jej odpowiedzialność – czy też postrzega jej decyzje jako nieuniknione skutki jej przeszłości.
